THẦY PHAN ĐỨC KHANH – CÔNG NGHỆ: CÁNH CỬA MỞ RA HAY BỨC TƯỜNG NGĂN CÁCH?

Tôi đứng trên bục giảng, nhìn xuống lớp học, thấy những ánh mắt chăm chú, những bàn tay giơ lên rất nhanh, nhưng phía sau sự nhanh chóng ấy, đôi khi lại là một khoảng trống khiến tôi không thể làm ngơ. Các em có thể trả lời gần như ngay lập tức, nhưng khi tôi hỏi thêm một câu đơn giản: “Vì sao?”, thì sự im lặng lại xuất hiện, không phải vì các em không biết, mà vì các em chưa thực sự kịp nghĩ.

Là một giáo viên dạy Khoa học Tự nhiên, tôi hiểu rõ giá trị của công nghệ. Tôi biết rằng nếu không có công nghệ, việc tiếp cận tri thức sẽ khó khăn hơn rất nhiều. Tôi cũng từng khuyến khích học sinh sử dụng điện thoại, máy tính, thậm chí là trí tuệ nhân tạo để tìm hiểu bài học. Nhưng càng dạy, tôi càng nhận ra một điều khiến mình không thể ngừng suy nghĩ: công nghệ đang giúp các em học nhanh hơn, nhưng chưa chắc giúp các em hiểu sâu hơn. Như Albert Einstein từng nói: “Thông tin không phải là tri thức.” Và có lẽ, điều đáng lo không phải là các em thiếu thông tin, mà là các em đang dần quen với việc dừng lại ở thông tin.

Tôi nhớ một tiết học khi tôi cho học sinh làm thí nghiệm đơn giản về mạch điện. Trước đây, các em sẽ loay hoay rất lâu, thử sai nhiều lần, có khi nối sai, cháy bóng đèn, rồi sửa lại, và chính trong quá trình đó, các em hiểu được bản chất của dòng điện. Nhưng hôm đó, nhiều em không còn bắt đầu bằng việc thử nữa, mà bắt đầu bằng việc tra cứu. Các em tìm ngay sơ đồ “đúng”, làm theo từng bước, và kết quả là mạch điện sáng lên rất nhanh. Mọi thứ có vẻ hoàn hảo, cho đến khi tôi thay đổi một chi tiết nhỏ trong bài toán, các em lại lúng túng. Khi không còn “đáp án sẵn”, các em không biết phải đi tiếp như thế nào. Khoảnh khắc ấy khiến tôi nhận ra: các em không sai, nhưng cách học đang có vấn đề.

Một nghiên cứu của Common Sense Media cho thấy học sinh ngày nay dành phần lớn thời gian trên thiết bị số, nhưng chủ yếu là để tiếp nhận nội dung một cách thụ động. Điều đó lý giải vì sao các em có thể biết rất nhiều, nhưng lại khó lý giải một vấn đề đến tận cùng. Công nghệ đã mang đến tốc độ, nhưng cũng vô tình làm mờ đi giá trị của quá trình. Trong khi đó, việc học tập, đặc biệt là trong Khoa học, chưa bao giờ là con đường thẳng. Nó luôn là hành trình của thử, sai, sửa, và thử lại. Khi quá trình ấy bị rút ngắn, tri thức cũng trở nên mỏng đi.

Tôi cũng nhận ra rằng, vấn đề không chỉ nằm ở việc học. Trong giờ ra chơi, thay vì những cuộc trò chuyện, nhiều em chọn nhìn vào màn hình. Các em kết nối với thế giới rất nhanh, nhưng lại dường như xa nhau hơn trong không gian thực. Như Sherry Turkle từng viết: “Chúng ta kết nối nhiều hơn, nhưng lại cảm thấy cô đơn hơn”. Điều đó khiến tôi tự hỏi: nếu giáo dục chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức, mà không giữ được sự kết nối giữa con người với con người, thì liệu chúng ta đang dạy điều gì?

Tôi không phản đối công nghệ. Tôi cũng không tin rằng có thể tách học sinh ra khỏi nó. Nhưng tôi tin rằng, nếu không được định hướng, công nghệ rất dễ trở thành một “lối tắt” nguy hiểm. Một lối tắt không chỉ làm các em đi nhanh hơn, mà còn khiến các em quên mất cách đi. Và khi đã quen với lối tắt, việc quay lại con đường dài, con đường của suy nghĩ, của sự kiên trì sẽ trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

Vì vậy, trong lớp học của mình, tôi bắt đầu thay đổi. Tôi không cấm học sinh sử dụng công nghệ, nhưng tôi đặt ra những giới hạn. Có những lúc, tôi yêu cầu các em cất điện thoại xuống, không phải để kiểm soát, mà để các em có cơ hội đối diện với sự “khó hiểu” – thứ mà công nghệ thường giúp các em né tránh. Tôi chấp nhận việc các em trả lời chậm hơn, sai nhiều hơn, miễn là các em thực sự suy nghĩ. Bởi tôi tin rằng, một câu trả lời chưa hoàn chỉnh nhưng do chính các em tìm ra sẽ có giá trị hơn một câu trả lời hoàn hảo nhưng vay mượn.

Tôi vẫn nhớ một học sinh đã nói với tôi sau một giờ học: “Lúc không dùng điện thoại, em thấy khó hơn, nhưng lại hiểu rõ hơn”. Câu nói ấy, với tôi, là một minh chứng rõ ràng rằng: công nghệ không phải là vấn đề, mà cách chúng ta sử dụng nó mới là điều quyết định.

Như John Dewey từng khẳng định: “Giáo dục không phải là sự chuẩn bị cho cuộc sống; giáo dục chính là cuộc sống”. Nếu vậy, thì trong một thế giới nơi công nghệ hiện diện ở khắp mọi nơi, giáo dục không thể chỉ dạy học sinh cách sử dụng công nghệ, mà còn phải dạy các em cách không bị công nghệ dẫn dắt.

“Công nghệ có thể đưa ra câu trả lời nhanh nhất, nhưng chỉ có tư duy mới giúp con người đi đến tận cùng của sự hiểu.”

Và có lẽ, điều tôi mong mỏi nhất không phải là học sinh của mình biết nhiều hơn, mà là các em vẫn còn giữ được khả năng dừng lại để nghĩ, để hỏi, để nghi ngờ, và để tự tìm ra câu trả lời theo cách của riêng mình. Bởi đến cuối cùng, công nghệ có thể mở ra cánh cửa, nhưng chính tư duy và bản lĩnh mới quyết định các em có đủ khả năng bước qua hay không.

—————–

𝑪𝒖̛̉ 𝒏𝒉𝒂̂𝒏 𝑺𝒖̛ 𝒑𝒉𝒂̣𝒎 𝑽𝒂̣̂𝒕 𝒍𝒊́, 𝑻𝒉𝒂̣𝒄 𝒔𝒊̃ 𝑽𝒂̣̂𝒕 𝒍𝒊́ 𝑻𝒓𝒖̛𝒐̛̀𝒏𝒈 Đ𝑯 Đ𝒂̀ 𝑳𝒂̣𝒕.

𝑽𝒐̛́𝒊 12 𝒏𝒂̆𝒎 𝒌𝒊𝒏𝒉 𝒏𝒈𝒉𝒊𝒆̣̂𝒎 𝒈𝒊𝒂́𝒐 𝒅𝒖̣𝒄, 𝑻𝒉𝒂̂̀𝒚 𝑷𝒉𝒂𝒏 Đ𝒖̛́𝒄 𝑲𝒉𝒂𝒏𝒉 𝒍𝒂̀ 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒏𝒉𝒂̀ 𝒈𝒊𝒂́𝒐 𝒈𝒊𝒂̀𝒖 𝒕𝒂̂𝒎 𝒉𝒖𝒚𝒆̂́𝒕, 𝒍𝒖𝒐̂𝒏 𝒕𝒊𝒏 𝒓𝒂̆̀𝒏𝒈 𝒏𝒊𝒆̂̀𝒎 𝒗𝒖𝒊 𝒍𝒐̛́𝒏 𝒏𝒉𝒂̂́𝒕 𝒄𝒖̉𝒂 𝒏𝒈𝒖̛𝒐̛̀𝒊 𝒍𝒂̀𝒎 𝒏𝒈𝒉𝒆̂̀ 𝒅𝒂̣𝒚 𝒉𝒐̣𝒄 𝒄𝒉𝒊́𝒏𝒉 𝒍𝒂̀ đ𝒖̛𝒐̛̣𝒄 𝒏𝒉𝒊̀𝒏 𝒕𝒉𝒂̂́𝒚 𝒉𝒐̣𝒄 𝒔𝒊𝒏𝒉 𝒕𝒓𝒖̛𝒐̛̉𝒏𝒈 𝒕𝒉𝒂̀𝒏𝒉 𝒕𝒖̛̀𝒏𝒈 𝒏𝒈𝒂̀𝒚. 𝑯𝒊𝒆̣̂𝒏 𝑻𝒉𝒂̂̀𝒚 𝒍𝒂̀ 𝑸𝒖𝒂̉𝒏 𝒍𝒚́ 𝒄𝒉𝒖𝒚𝒆̂𝒏 𝒎𝒐̂𝒏 𝑻𝒓𝒖𝒏𝒈 𝒉𝒐̣𝒄 𝑻𝒓𝒖̛𝒐̛̀𝒏𝒈 𝑨𝒕𝒉𝒆𝒏𝒂, 𝒕𝒊𝒆̂́𝒑 𝒕𝒖̣𝒄 𝒄𝒐̂́𝒏𝒈 𝒉𝒊𝒆̂́𝒏 𝒄𝒉𝒖𝒚𝒆̂𝒏 𝒎𝒐̂𝒏 𝒗𝒂̀ 𝒕𝒂̂̀𝒎 𝒏𝒉𝒊̀𝒏 𝒈𝒊𝒂́𝒐 𝒅𝒖̣𝒄 𝒄𝒉𝒐 𝒕𝒉𝒆̂́ 𝒉𝒆̣̂ 𝒉𝒐̣𝒄 𝒔𝒊𝒏𝒉 𝒕𝒖̛𝒐̛𝒏𝒈 𝒍𝒂𝒊 𝒕𝒂̣𝒊 𝑨𝒕𝒉𝒆𝒏𝒂.